Republika Srbija od 1. februara 2026. godine započinje punu primenu novog Pravilnika o upravljanju medicinskim otpadom („Sl. glasnik RS“, br. 110/25), koji je u direktnoj vezi sa Zakonom o upravljanju otpadom („Sl. glasnik RS“, br. 109/2025). Ovim propisima postavljaju se strogi tehnički i organizacioni standardi za postupanje sa medicinskim otpadom u humanoj i veterinarskoj medicini.
Novi sistem ne odnosi se samo na velike bolnice, već na sve subjekte koji u svom radu generišu medicinski otpad. To uključuje zdravstvene ustanove i privatne prakse (stomatolozi, opšta medicina), laboratorije, veterinarske organizacije, naučnoistraživačke i obrazovne institucije, kao i službe kućnog lečenja i hitne pomoći.
Jedna od ključnih stvari u razumevanju obaveza jeste razlika između praga od 200 kg i praga od 500 kg opasnog medicinakog otpada godišnje. Prema našem stručnom tumačenju važećih propisa, prag od 200 kg predstavljf osnovnu zakonsku obavezu – svaki primarni proizvođač koji pređe ovu količinu mora da izradi i usvoji Plan upravljanja otpadom. To znači da obaveza postoji već kod manjih subjekata, poput ordinacija koje generišu relativno male količine otpada.
Sa druge strane, prag od 500 kg ne određuje postojanje obaveze, već nadležnost za davanje saglasnosti na Plan u sistemu zdravstvene zaštite ljudi. U skladu sa našim tumačenjem zakonskih odredbi, zdravstvene ustanove i drugi subjekti koji pružaju zdravstvene usluge ljudima (npr. bolnice, domovi zdravlja, klinike, poliklinike, specijalističke ordinacije i dijagnostički centri) koji proizvode više od 500 kg opasnog medicinskog otpada godišnje dužni su da pribave saglasnost Ministarstva zdravlja, uz prethodno mišljenje nadležnog zavoda za javno zdravlje. Subjekti koji se nalaze između 200 i 500 kg i dalje moraju imati Plan, ali za njih ne važi ova složenija procedura.
Kod veterinarskih organizacija situacija je jednostavnija – Plan je obavezan čim se pređe prag od 200 kg, a saglasnost uvek daje ministarstvo nadležno za poslove veterinarstva, bez obzira na količinu otpada.
Plan upravljanja medicinskim otpadom mora sadržati precizne podatke o vrstama i količinama otpada, merama prevencije, načinu sakupljanja i unutrašnjeg transporta, kao i plan obuke zaposlenih i procenu troškova. Obavezno se ažurira na svake tri godine.
Pravilnik uvodi i stroge tehničke standarde razvrstavanja otpada na mestu nastanka. Infektivni otpad i oštri predmeti odlažu se u žutu ambalažu, dok se patoanatomski otpad odlaže u braon kese. Svaka jedinica otpada mora biti obeležena nalepnicom odgovarajućih dimenzija sa osnovnim podacima o otpadu, proizvođaču i datumu nastanka.
Rokovi skladištenja zavise od temperature: na temperaturama iznad +15 °C otpad se može čuvati najduže 72 sata, na temperaturama od +8 °C do +15 °C do pet dana, a na temperaturi do +8 °C do sedam dana. Za male proizvođače koji generišu manje od 0,5 kg otpada dnevno predviđene su olakšice u pogledu prostora za skladištenje, ali uz obavezno poštovanje uslova čuvanja.
Propisi uređuju i transport u terenskim uslovima, pa je dozvoljen prenos manjih količina otpada sopstvenim vozilom, uz obaveznu dvostruku ambalažu i odvajanje otpada od vozača.
Nadzor nad primenom ovih propisa vrši inspekcija za zaštitu životne sredine, koja u postupku kontrole proverava da li proizvođač pravilno postupa sa medicinskim otpadom, uključujući i obavezu da ga predaje ovlašćenom operateru sa odgovarajućom dozvolom, pri čemu svako odstupanje, bilo da je reč o nepostojanju Plana, nepravilnom postupanju ili predaji neovlašćenim licima, povlači značajne novčane kazne za pravna i odgovorna lica.
Novi Pravilnik o upravljanju medicinskim otpadom i prateći Zakon nesumnjivo postavljaju visok nivo standarda, formalno usklađen sa evropskom praksom. Međutim, iz ugla struke, ključni problem nije u propisima, već u njihovoj primenljivosti u realnim uslovima.
Najveći paradoks sistema ogleda se u činjenici da se od proizvođača medicinskog otpada zahteva striktno razvrstavanje, obeležavanje i skladištenje otpada po najvišim standardima, dok istovremeno država nema razvijenu infrastrukturu za njegov konačni tretman. U takvim okolnostima, izvoz otpada postaje praktično jedino održivo rešenje, što direktno povećava troškove koje snose zdravstvene ustanove, ordinacije i veterinarske stanice
Dodatni problem predstavlja logistika. Propisani rokovi skladištenja, posebno ograničenje od 72 sata na temperaturama iznad +15 °C, mogu biti opravdani sa stanovišta bezbednosti, ali u praksi postaju teško izvodljivi. U sistemu gde mreža operatera nije dovoljno razvijena, očekivanje da se otpad iz svake ordinacije preuzima na svakih nekoliko dana predstavlja ozbiljan operativni i finansijski izazov, naročito za male proizvođače.
Istovremeno, propisi insistiraju na detaljnim planovima upravljanja otpadom, koji u teoriji treba da obuhvate i planirane načine tretmana. U praksi, međutim, proizvođači često nemaju realan izbor, jer kapaciteti za tretman nisu dostupni. Postoji realna opasnost da Planovi postanu formalni dokumenti za potrebe inspekcije, bez stvarnog uticaja na tok upravljanja otpadom.
Na sve to dodatno utiče činjenica da su nadležnosti podeljene između više institucija. U upravljanje medicinskim otpadom uključeni su Ministarstvo zdravlja, Ministarstvo zaštite životne sredine i ministarstvo nadležno za veterinu, dok se pojedini delovi odnose i na propise o transportu opasne robe.
Zaključno, novi propisi deluju kao normativno uređena i ambiciozna rešenja, ali u praksi više liče na sistem koji je projektovan bez realnog oslonca u postojećoj infrastrukturi. Bez razvijenih domaćih kapaciteta za tretman medicinskog otpada i funkcionalne mreže sakupljanja i transporta, ove obaveze ostaju teško sprovodive na terenu.